Η αρπαγή της Ωραίας Ελένης:
Ο πανάρχαιος μύθος της αρπαγής των γυναικών
(από την Τροία στη Ρώμη, Σαβίνες)
Η ιστορία είναι φαινομενικά γνωστή: μια γυναίκα απαράμιλλης ομορφιάς αρπάζεται, ένας σύζυγος οργανώνει μια γιγαντιαία εκστρατεία, και ένας πολυετής, ισοπεδωτικός πόλεμος ξεσπά, σημαδεύοντας το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Για τον δυτικό πολιτισμό, η ιστορία αυτή έχει ένα πολύ συγκεκριμένο όνομα: Ωραία Ελένη και Τρωικός Πόλεμος.
Ο Όμηρος έχει τα λογοτεχνικά πρωτεία: Από την άποψη της γραπτής καταγραφής, η Ιλιάδα (8ος αιώνας π.Χ.) είναι το αρχαιότερο ολοκληρωμένο έπος. Όταν ο Όμηρος αποτύπωνε την ιστορία στο ελληνικό αλφάβητο, τα αντίστοιχα ινδικά έπη μεταδίδονταν ακόμη αποκλειστικά προφορικά, ενώ οι κελτικές και βαλτικές παραδόσεις θα περίμεναν πολλούς αιώνες (ή και χιλιετίες) για να γνωρίσουν το μελάνι.
Οι «Ελένες» των Άλλων Μυθολογιών
1. Η «Κόρη του Ήλιου» (Βαλτική Μυθολογία) – Στη βαλτική παράδοση (Λιθουανία, Λετονία), η οποία διατήρησε τα στοιχεία, που συναντάμε την Κόρη του Ήλιου (Saulės dukrytė).
Στον φυσιολατρικό αυτό μύθο, η ηλιακή θεότητα απάγεται ή χάνεται στον ωκεανό (μια αλληγορία για τη δύση του ήλιου ή τον ερχομό του χειμώνα). Τότε, οι Δίδυμοι Θεοί-Άλογα (Ašvieniai) σπεύδουν με το άρμα τους να τη σώσουν για να φέρουν πίσω το φως.
Η σύνδεση: Ετυμολογικά, το όνομα Ελένη συνδέεται από πολλούς γλωσσολόγους με τη ρίζα *Suel- (Ήλιος / Σέλας). Στην ελληνική εκδοχή, οι Δίδυμοι διασώστες δεν είναι άλλοι από τα αδέλφια της Ελένης, τους Διοσκούρους (Κάστορα και Πολυδεύκη), οι οποίοι στην πρώιμη λατρεία τους συνδέονταν στενά με τα άλογα.
2. Σίτα και Ντραουπάντι (Ινδική Μυθολογία) – Οι Δίδυμες των Μεγάλων Επών
Στην αρχαία Ινδία, το μοτίβο διασπάται στα δύο μεγάλα έπη της σανσκριτικής λογοτεχνίας:
Σίτα (Ραμαγιάνα): Η απαράμιλλης ομορφιάς σύζυγος του πρίγκιπα Ράμα αρπάζεται από τον δαίμονα Ράβανα. Ο Ράμα συγκεντρώνει έναν μυθικό στρατό, διασχίζει τον ωκεανό, πολιορκεί το οχυρωμένο βασίλειο της Λάνκα και το καταστρέφει ολοσχερώς για να την πάρει πίσω. Η δομή είναι σχεδόν ταυτόσημη με την εκστρατεία των Αχαιών στην Τροία.
Ντραουπάντι (Μαχαμπχαράτα): Γεννημένη από μια ιερή φωτιά, η ομορφιά της γίνεται η κατάρα της αριστοκρατίας. Η δημόσια ταπείνωσή της από τους εχθρούς του συζύγου της αποτελεί το σημείο χωρίς επιστροφή που πυροδοτεί τον Μεγάλο Πόλεμο του Κουρουκσέτρα (~10ος αιώνας π.Χ.), ο οποίος οδηγεί στον αφανισμό ολόκληρης της πολεμικής τάξης της αρχαίας Ινδίας.
3. Γκουίνεβιρ και Μπλουάντεβεντ (Κελτική Παράδοση) – Η Πτώση του Βασιλείου
Αν και οι ιστορίες αυτές καταγράφηκαν κατά τον Μεσαίωνα, πατούν πάνω σε παλαιότερα κελτικά υποστρώματα της Εποχής του Σιδήρου.
Η Γκουίνεβιρ του Αρθουριανού Κύκλου ενσαρκώνει τη γυναίκα που, είτε μέσω της αρπαγής της (από τον Μέλεαγκαντ) είτε μέσω της παράνομης σχέσης της (με τον Λάνσελοτ), γίνεται ο καταλύτης για τη διάσπαση της Στρογγυλής Τράπεζας και την ολοκληρωτική πτώση του ειδυλλιακού Κάμελοτ.
Η Μπλουάντεβεντ από το ουαλικό Μαμπινόγκιον είναι μια γυναίκα «κατασκευασμένη» από λουλούδια, η οποία προδίδει τον σύζυγό της για έναν ξένο εραστή, προκαλώντας έναν αιματηρό πόλεμο, θυμίζοντας το ομηρικό πάθος του Πάρη και της Ελένης.
Από το Κοσμικό στο Ιστορικό
Η σύγκριση αυτών των παραδόσεων αναδεικνύει τη μοναδική ιδιοφυΐα της αρχαίας ελληνικής σκέψης.
Ο κοσμικός κύκλος των εποχών μετατράπηκε σε μια συγκλονιστική, ανθρώπινη τραγωδία γεμάτη ηρωισμό, πάθος και αίμα στα τείχη της Τροίας. Χάρη στον Όμηρο, αυτή η εκδοχή ήταν η πρώτη που έχει γραφτεί, χαρίζοντας στην Ελένη την αιώνια λογοτεχνική της πρωτοκαθεδρία
Αστραία
Η Αρπαγή των Σαβίνων (Sabine women) από τη ρωμαϊκή παράδοση είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα, αλλά με μια πολύ ενδιαφέρουσα ανατροπή: ενώ μοιράζεται το κεντρικό μοτίβο της «αρπαγής γυναικών που οδηγεί σε πόλεμο», λειτουργεί με τον ακριβώς αντίστροφο τρόπο από την ιστορία της Ελένης, της Σίτα ή της Γκουίνεβιρ.
ΑπάντησηΔιαγραφήΑς δούμε πώς συνδέεται και πώς διαφοροποιείται από το «μοντέλο της Τροίας»:
1. Το Ιστορικό/Μυθικό Πλαίσιο (Χρονολογίες)
Πότε τοποθετείται: Ο μύθος συνδέεται με την ίδρυση της Ρώμης από τον Ρωμύλο, παραδοσιακά το 753 π.Χ. (δηλαδή χρονολογικά βρίσκεται πολύ κοντά στην εποχή που ο Όμηρος καταγράφει την Ιλιάδα στην Ελλάδα).
Πότε καταγράφηκε: Οι κύριες πηγές μας είναι πολύ μεταγενέστερες, από Ρωμαίους ιστορικούς όπως ο Τίτος Λίβιος και ο Πλούταρχος, γύρω στον 1ο αιώνα π.Χ. με 1ο αιώνα μ.Χ.
2. Οι Ομοιότητες με το Μοτίβο της Ελένης
Η Αρπαγή ως Αιτία Πολέμου: Οι πρώτοι Ρωμαίοι, όντας μια κοινότητα κυρίως από φυγάδες και άνδρες, δεν είχαν γυναίκες για να εξασφαλίσουν τη συνέχεια της πόλης τους. Αφού εισέπραξαν αρνήσεις από τους γείτονές τους (τους Σαβίνους), ο Ρωμύλος διοργάνωσε μια γιορτή και, σε προκαθορισμένο σήμα, οι Ρωμαίοι άρπαξαν τις νεαρές Σαβίνες.
Η Εκστρατεία: Όπως οι Αχαιοί μαζεύουν στρατό για να επιτεθούν στην Τροία και να πάρουν πίσω την Ελένη, έτσι και οι Σαβίνοι, με επικεφαλής τον βασιλιά Τίτο Τάτιο, οργανώνουν στρατό και επιτίθενται στη Ρώμη για να πάρουν πίσω τις κόρες και τις αδελφές τους.
3. Η Μεγάλη Ανατροπή (Γιατί διαφέρει από την Ελένη)
Εδώ η ρωμαϊκή νοοτροπία διαφοροποιείται πλήρως από την ελληνική τραγωδία:
Από την Καταστροφή στη Συμμαχία: Στην Τροία, ο πόλεμος φέρνει την ολοκληρωτική καταστροφή μιας πόλης. Στη Ρώμη, ο πόλεμος οδηγεί στην ένωση δύο λαών.
Ο Ρόλος των Γυναικών: Στην Ιλιάδα, η Ελένη παρακολουθεί από τα τείχη τις μάχες, ανήμπορη να σταματήσει το μακελειό. Στη Ρώμη, οι Σαβίνες γυναίκες (που στο μεταξύ έχουν αποδεχτεί τους Ρωμαίους ως συζύγους και έχουν γεννήσει παιδιά) μπαίνουν κυριολεκτικά στη μέση της μάχης. Με τα μωρά στα χέρια, μπαίνουν ανάμεσα στα σπαθιά των πατέρων τους (Σαβίνων) και των συζύγων τους (Ρωμαίων), ζητώντας να σταματήσει η αιματοχυσία.
Το Αποτέλεσμα: Αντί για μια φλεγόμενη Τροία, ο μύθος καταλήγει σε ειρήνη. Οι Σαβίνοι και οι Ρωμαίοι συγχωνεύονται σε ένα κοινό κράτος, και ο Ρωμύλος συμβασιλεύει με τον Τίτο Τάτιο.
Πολιτικός Μύθος αντί για Κοσμικό Παραμύθι
ΑπάντησηΔιαγραφήΑν η «Κόρη του Ήλιου» στη Βαλτική είναι ένας φυσιολατρικός μύθος και η Ελένη στον Όμηρο μια ανθρώπινη τραγωδία, η Αρπαγή των Σαβίνων είναι ένας καθαρά πολιτικός μύθος ίδρυσης.
Οι Ρωμαίοι, όντας πρακτικοί άνθρωποι, δεν ενδιαφέρονταν τόσο για τα ηλιακά αρχέτυπα, όσο για το να δικαιολογήσουν ιστορικά πώς δύο διαφορετικές φυλές (Ρωμαίοι και Σαβίνοι) ενώθηκαν για να δημιουργήσουν τη μετέπειτα υπερδύναμη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το μοτίβο της αρπαγής χρησιμοποιήθηκε ξανά, αλλά αυτή τη φορά, η «Ελένη» (οι Σαβίνες) δεν έγινε η αιτία της πτώσης, αλλά ο θεμέλιος λίθος ενός νέου κόσμου.
Στις μυθολογίες των προκολομβιανών/προαμερικανικών πληθυσμών (Αζτέκοι, Μάγια, Ίνκας, αλλά και οι φυλές των Αυτοχθόνων της Βόρειας Αμερικής), το μοτίβο μιας «Ωραίας Ελένης» —δηλαδή μιας θνητής γυναίκας που η ομορφιά της προκαλεί έναν παγκόσμιο, καταστροφικό πόλεμο μεταξύ θνητών— δεν υπάρχει με την ίδια μορφή.
ΑπάντησηΔιαγραφήΑυτό συμβαίνει γιατί οι πολιτισμοί αυτοί είχαν μια εντελώς διαφορετική δομή σκέψης. Δεν ανήκουν στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια (από όπου πηγάζουν οι κοινοί μύθοι της Ευρώπης και της Ινδίας) και οι δικές τους ιστορίες καταστροφής δεν ξεκινούν από ανθρώπινα πάθη, αλλά από τη σύγκρουση των κοσμικών δυνάμεων (θεοί που απαιτούν θυσίες, η ισορροπία της φύσης, η γέννηση του Ήλιου).
Ωστόσο, αν ψάξουμε για τα δομικά στοιχεία του μύθου της Ελένης (την αρπαγή μιας ιερής γυναικείας φιγούρας, τη σύνδεσή της με τον Ήλιο, και την καταστροφή που ακολουθεί), συναντάμε μερικές πολύ εντυπωσιακές αναλογίες:
1. Σοτσικέτσαλ (Xochiquetzal) – Η Αζτέκικη «Ελένη» των Θεών
ΑπάντησηΔιαγραφήΣτη μυθολογία των Αζτέκων, η Σοτσικέτσαλ είναι η θεά του έρωτα, της ομορφιάς, των λουλουδιών και της γονιμότητας. Είναι η πιο κοντινή φιγούρα στην Αφροδίτη, αλλά η ιστορία της θυμίζει έντονα την Ελένη.
Η Αρπαγή: Αρχικά ήταν η σύζυγος του θεού της βροχής, Τλάλοκ. Όμως, ο Τεζκατλιπόκα (ο πανίσχυρος θεός του νυχτερινού ουρανού και της καταστροφής) μαγεύτηκε από την απαράμιλλη ομορφιά της, την άρπαξε και τη μετέφερε στο δικό του βασίλειο, αναγκάζοντάς την να γίνει δική του σύζυγος.
Η Καταστροφή: Αυτή η κοσμική «αρπαγή» και η διατάραξη των σχέσεων μεταξύ των θεών συνδέεται στην παράδοση των Αζτέκων με το τέλος μιας από τις προηγούμενες κοσμικές εποχές (τους «Ήλιους»), φέρνοντας κατακλυσμούς και καταστροφή στον κόσμο των ανθρώπων.
2. Το μοτίβο των «Διδύμων» και της Ηλιακής Νύφης (Μάγια)
Στο Ποπόλ Βουχ (το ιερό βιβλίο των Μάγια), συναντάμε το μοτίβο των Ηρώων Διδύμων (Hunahpu και Xbalanque), οι οποίοι θυμίζουν έντονα τους Διοσκούρους (τα αδέλφια της Ελένης) και τους Βαλτικούς θεούς-άλογα.
Σε μεταγενέστερες παραδόσεις των Μάγια, υπάρχει ο μύθος της Αρπαγής της Θεάς του Φεγγαριού (Ixchel) από τον Θεό του Ήλιου, ή η καταδίωξή της από σκοτεινές δυνάμεις. Οι Δίδυμοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αποκατάσταση της κοσμικής τάξης. Όπως και στην Ευρασία, η «αρπαγή» εδώ δεν είναι μια απλή ερωτική ιστορία, αλλά ένας αστρονομικός μύθος για το πώς το φως χάνεται και ξανακερδίζεται στον ουρανό.
3. Ο Μύθος του Ποποκατέπετλ και της Ισταξίουατλ (Λαϊκός Μύθος του Μεξικού)
ΑπάντησηΔιαγραφήΑν ψάχνουμε για μια ιστορία όπου το πάθος δύο ανθρώπων συνδέεται με έναν μεγάλο πόλεμο και μια τραγωδία, αυτός ο μύθος (που έχει ρίζες στην εποχή των Αζτέκων) είναι ο πιο χαρακτηριστικός:
Η Ισταξίουατλ (Iztaccíhuatl) ήταν μια πανέμορφη πριγκίπισσα, κόρη ενός βασιλιά που βρισκόταν σε πόλεμο. Ο Ποποκατέπετλ ήταν ο πιο γενναίος πολεμιστής του στρατού.
Ο βασιλιάς υποσχέθηκε την κόρη του ως νύφη στον Ποποκατέπετλ αν επέστρεφε νικητής από τον πόλεμο. Ωστόσο, ένας αντίζηλος εραστής έστειλε ψεύτικη είδηση ότι ο πολεμιστής σκοτώθηκε στη μάχη. Η πριγκίπισσα πέθανε από τη θλίψη της. Όταν ο Ποποκατέπετλ επέστρεψε και τη βρήκε νεκρή, πήρε το σώμα της στα βουνά.
Οι θεοί τους λυπήθηκαν και τους μεταμόρφωσαν στα δύο διάσημα, αντικριστά ηφαίστεια που δεσπόζουν έξω από την Πόλη του Μεξικού. Αν και δεν έχουμε «αρπαγή», έχουμε το κλασικό μοτίβο όπου ο πόλεμος, ο έρωτας και η απώλεια μιας γυναίκας σφραγίζουν τη μοίρα ενός τόπου.
4. Η Μυθολογία των Ιροκουά (Βόρεια Αμερική) – Η Γυναίκα που Έπεσε από τον Ουρανό
ΑπάντησηΔιαγραφήΣτις φυλές της Βόρειας Αμερικής, η έναρξη του κόσμου ή των μεγάλων συγκρούσεων συχνά ξεκινά από μια γυναικεία φιγούρα που αποσπάται από το περιβάλλον της.
Στον μύθο της δημιουργίας των Ιροκουά, η Aataentsic (η Γυναίκα του Ουρανού) «αρπάζεται» κατά κάποιο τρόπο από τον ουράνιο κόσμο (πέφτει μέσα από μια τρύπα που άνοιξε ένας θυμωμένος θεός/σύζυγος) και προσγειώνεται στην πλάτη μιας τεράστιας χελώνας, δημιουργώντας τη Γη. Η «απομάκρυνσή» της από τον αρχικό της χώρο είναι η αιτία που ξεκινά η ανθρώπινη ιστορία, ο πόνος και οι μετέπειτα συγκρούσεις των γιων της (που αντιπροσωπεύουν το καλό και το κακό).
Στην προϊστορική Αμερική, η «Ελένη» δεν είναι μια θνητή γυναίκα που κλείστηκε στα τείχη μιας πόλης, αλλά η ίδια η Γη, το Φεγγάρι ή μια Θεά των Λουλουδιών. Το μοτίβο της αρπαγής της υπάρχει, αλλά χρησιμοποιείται για να εξηγήσει τους σεισμούς, τις εκλείψεις, τις εκρήξεις ηφαιστείων και την εναλλαγή των εποχών, αποδεικνύοντας ότι η ανθρώπινη φαντασία, ακόμα και σε πλήρη απομόνωση, γεννά παρόμοιες μεταφορές για να εξηγήσει τα μυστήρια του κόσμου.
ΑπάντησηΔιαγραφήΗ Ελένη στον Όμηρο δεν είναι μια απλή θνητή θυγατέρα κάποιου επίγειου βασιλιά· είναι η μοναδική θνητή κόρη του Δία στην Ιλιάδα (καθώς οι άλλοι ημίθεοι γιοι του, όπως ο Ηρακλής ή ο Σαρπηδόνας, είναι άνδρες).
ΑπάντησηΔιαγραφήΑυτή η θεϊκή της καταγωγή είναι το «αποτύπωμα» που άφησε η αρχική της ιδιότητα ως θεάς πάνω στο ομηρικό έπος. Ο Όμηρος δεν μπόρεσε (ή δεν ήθελε) να σβήσει τη θεϊκή της φύση, απλώς την προσγείωσε στην ανθρώπινη ιστορία.
Αν κοιτάξουμε προσεκτικά πίσω από τους στίχους του Ομήρου και στην ευρύτερη ελληνική παράδοση, η θεϊκή υπόσταση της Ελένης είναι ολοφάνερη:
Η γέννηση από το αυγό: Ο μύθος ότι η μητέρα της (η Λήδα ή η Νέμεσις) γέννησε ένα αυγό αφού ζευγάρωσε με τον Δία μεταμορφωμένο σε κύκνο, είναι ένα καθαρά κοσμολογικό, θεϊκό μοτίβο που παραπέμπει στη γέννηση του κόσμου ή των ουράνιων σωμάτων, και όχι σε μια κοινή θνητή.
Η λατρεία της ως Θεάς: Στην πραγματική Σπάρτη (στο Μενελάειο της Θεράπνης), η Ελένη δεν λατρευόταν απλώς ως ηρωίδα, αλλά ως αυτόνομη θεά της βλάστησης και της γονιμότητας. Είχε δικούς της ναούς και γιορτές (τα Ελένεια), όπου οι κοπέλες της Σπάρτης της πρόσφεραν στεφάνια από λωτούς.
Η Αθανασία και το Ηλύσιο Πεδίο: Στην Οδύσσεια, ο Μενέλαος μαθαίνει ότι δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ στη Σπάρτη, αλλά οι θεοί θα τον στείλουν αθάνατο στο Ηλύσιο Πεδίο, στο τέλος του κόσμου. Ο λόγος; Όχι επειδή ήταν σπουδαίος πολεμιστής, αλλά επειδή είναι ο γαμπρός του Δία, ο σύζυγος της Ελένης.
Η εκδοχή του Ευριπίδη και η αποθέωση: Στην τραγωδία Ελένη, αλλά και στον Ορέστη, η Ελένη στο τέλος δεν πεθαίνει· αναλαμβάνεται στους ουρανούς από τους Διοσκούρους, παίρνει τη θέση της ανάμεσα στα αστέρια ως προστάτιδα των ναυτικών και αποθεώνεται ως θεά.
Η Ελένη του Ομήρου είναι τόσο γοητευτική ακριβώς επειδή βρίσκεται στο μεταίχμιο: έχει τα πάθη, τις τύψεις και την τραγικότητα μιας θνητής γυναίκας, αλλά διατηρεί την απόκοσμη, αναλλοίωτη ομορφιά και την καταγωγή μιας θεάς.